Hệ tiêu hóa

Hầu hết các loài động vật đều có ống tiêu hóa. Bắt nguồn từ miệng khi ăn vào và sau khi trải qua một ống dài, thức ăn không tiêu hóa được sẽ thải qua hậu môn dưới dạng phân. Trong hệ thống tiêu hóa, chúng ta không thấy bất kỳ cấu trúc nào có xương ở bên trong, chúng được hình thành từ các loại cơ trơn & cơ vòng tạo ra ống tiêu hóa có nhu động theo một hướng nhất định. Quá trình tiêu hóa thực chất là một quá trình nghiền nát thức ăn, bẽ gãy các cấu trúc phức tạp từ thức ăn thành những phân tử có thể thấm vào mạch máu được (bao gồm carbonhydrates- đường, proteins- đạm, fats- béo, vitamins- sinh tố & khoáng chất). Tham gia vào quá trình cung cấp năng lượng cho cơ thể, máu hoạt động như là hệ thống phân phối chất dinh dưỡng đến từng ngóc ngách trong cơ thể. Một phần thức ăn không thể tiêu hóa được (gọi là chất thải) sẽ được tống ra ngoài dưới dạng phân.

* Cấu tạo hệ tiêu hóa & chức năng tương ứng:

Hệ tiêu hóa là một ống dài liên tục, bắt đầu từ miệng rồi đến thực quản, dạ dày, ruột non, ruột già và kết thúc ở hậu môn. Ở người trưởng thành, hệ tiêu hóa dài khoảng 6m.

Tham gia vào qua trình tiêu hóa còn có các cơ quan tiêu hóa như gan & tụy. Các cơ quan này cung cấp các men tiêu hóa, rất cần thiết cho quá trình phân rã thức ăn.

Quá trình tiêu hóa bắt đầu từ khi thức ăn được đưa vào miệng & thậm chí trước đó. Khi chúng ta nhìn thấy thức ăn, ngửi thấy mùi vị thơm ngon của thức ăn thì các tuyến nước bọt (nằm ở dưới lưỡi, gần với hàm dưới) đã bắt đầu tiết ra nước bọt. Quá trình tiết nước bọt là một phản xạ được điều khiển từ não bộ. Một khi cơ quan này bị kích thích bởi thức ăn, chúng ra hiệu cho tuyến nước bọt biết rằng chúng ta chuẩn bị ăn đây.

Nước bọt có chức năng làm cho thức ăn đã bị nhai xé dễ dàng nuốt hơn. Trong nước bọt có amylase, một loại men tiêu hóa có chức năng phân hủy một vài loại carbonhydrate (như tinh bột & đường) trong thức ăn trước khi được nuốt. Cổ họng là ngõ vào của cả thực quản và khí quản. Tuy vậy, bình thường thức ăn từ họng khi nuốt vào không bao giờ bị rớt vào khí quản bởi có nắp thanh quản tự động đóng kín thanh quản mỗi khi nuốt.

Nuốt là một quá trình có sự phối hợp vận động nhịp nhàng của các cơ lưỡi, miệng & nhu động của thực quản. Thực quả là một ống dẫn thức ăn từ miệng đến dạ dày, nó dài khoảng 12-14 cm. Bình thường, một khi thức ăn khi đã vào dạ dày không thể trở ngược lại thực quản vì luôn có những nhu động một chiều đẩy thức ăn xuống dạ dày cộng với ở cuối thực quản (hoặc ở đầu dạ dày) có một cơ vòng có thể thắt lại để giữ thức ăn đó. Cơ vòng này gọi là tâm vị.

Quá trình tiêu hóa là một quá trình tự nhiên đến nổi Bạn không thể nhận biết được sự di chuyển của thức ăn trong cơ thể, cũng như chẳng bao giờ Bạn muốn thắc mắc về nó.

Dạ dày là một túi cơ có chức năng chứa đựng thức ăn, trộn lẫn thức ăn với các men tiêu hóa & nghiền nát thức ăn thành những miếng nhỏ hơn nữa để có thể hấp thụ được. Môi trường trong dạ dày luôn có tính axít, thực ra nó là một túi chứa đầy axít được tiết ra đa phần ở niêm mạc dạ dày (lớp lót bên trong lòng dạ dày). Như Bạn cũng đã biết, axít là rất cần thiết để phân rã thức ăn.

Quá trình hấp thụ chất dinh dưỡng vào máu đã tăng lên khi thức ăn ở trong dạ dày. Một số chất đơn giản như nước, muối, đường & chất cồn có thể ngấm trức tiếp vào các mạch máu ở thành dạ dày. Một số dạng thức ăn phức tạp khác cần phải đi sâu hơn trong hệ tiêu hóa mới có thể hấp thu được. Thức ăn sau khi được tiêu hóa ở dạ dày trở thành một dạng nhũ trấp (dịch sữa). Nhũ trấp sẽ được đẩy xuống ruột non qua một đoạn nối đặc biệt giữa dạ dày & ruột non

Sau đó, thức ăn sẽ được tiếp tục tiêu hóa & hấp thu vào máu bằng các nhung mao có đầy trong niêm mạc ruột suốt khoảng thời gian thức ăn đi qua. Ruột là đoạn dài nhất trong hệ tiêu hóa, nằm gọn trong ổ bụng

Thức ăn được tiêu hóa ở ruột được hoàn thiện hơn nhờ các men tiêu hóa tiết ra từ gan, túi mật (một túi nhỏ nằm bên dưới gan), tuyến tụy (nằm hơi thấp hơn dạ dày). Tuỵ cung cấp các men tiêu hóa chất protein, chất béo & carbonhydrate & các chất trung hòa axít trong dạ dày

Nhận xét là mỗi khi thức ăn di chuyển sang một đoạn tiêu hóa khác, đều có một cơ quan hoạt động như một cách cửa khóa không cho thức ăn di chuyển ngược chiều trở lại. Ví dụ tâm vị không cho thức ăn từ dạ dày trào ngược lên thực quản, môn vị không cho thức ăn từ ruột non trở lại dạ dày. Lần này cũng vậy, thức ăn từ ruột non di chuyển vào ruột già (đoạn ruột có kích thước phồng to hơn nhiều so với ruột non) và cũng có một cơ vòng ở hồi tràng không cho thức ăn trở ngược lại ruột non.

Thức ăn khi đi vào đến ruột già hầu như không còn chất dinh dưỡng. Chức năng cơ bản của ruột già là hấp thụ nước từ thức ăn & tạo hình thù cho phân.

Những bệnh lý có thể xảy ra ở hệ tiêu hóa:

Hầu như ai cũng ít nhất một lần mắc các chứng rối loạn hoặc bệnh lý ở đường tiêu hóa. Một vào bệnh lý rất thường gặp như rối loạn tiêu hóa, tiêu chảy, táo bón. Một vài bệnh lý phức tạp hơn cần phải được thăm khám chuyên khoa. Một điều rất cần được lưu ý là triệu chứng đau bụng là một dạng triệu chứng chung thường thấy do sự rối loạn tiêu hóa. Tuy nhiên, có rất nhiều bệnh lý cần phải được cấp cứu ngoại khoa (ngoại tiêu hóa, ngoại tổng quát) trước khi chuyển sang điều trị nội khoa (nội tiêu hóa) sau đó. Dưới đây giới thiệu một số bệnh lý thường gặp ở từng đoạn trong hệ tiêu hóa:

Các bệnh lý có thể gây ra ở thực quản:

Một số bệnh lý ở thực quản có thể gây ra do dị tật bẩm sinh, có thể do mắc phải sau một thời gian có thói quen ăn uống không hợp lý:

- Teo hẹp thực quản & lổ rò thực quản- khí quản là hai dị tật bẩm sinh thường thấy.

- Chứng viêm thực quản là một bệnh lý thường thấy trong các bệnh mắc phải do thói quen ăn uống không hợp lý. Viêm thực quản có thể do vi khuẩn, có thể do sang chấn trong thủ thuật y khoa. Nhưng thường thấy nhất là Hội chứng trào ngược dạ dày- thực quản

Các bệnh lý ảnh hưởng đến dạ dày- ruột:

Hầu hết mọi người đều có trải qua một đợt tiêu chảy, táo bón hoặc rối loạn tiêu hóa (đầy hơi, khó tiêu, chướng bụng, ...). Về cơ bản, tiêu chảy là tình trạng nhu động ruột quá mạnh & quá nhanh làm cho thức ăn di chuyển nhanh hơn trong hệ tiêu hóa & ruột già không hấp thụ hết lượng nước trong thức ăn. Kết quả là có quá nhiều nước khi phân được thải ra ngoài. Ngược lại, táo bón là tình trạng ứ trệ của việc thức ăn được tống ra ngoài. Ngoài ra, còn có một số bệnh lý khác thường thấy ở dạ dày- ruột:

- Viêm dạ dày- ruột nguyên nhân do nhiễm khuẩn: Tác nhân gây bệnh có thể do virus, vi trùng (như Salmonella, Shigella, Campylobacter, or E. coli) và ký sinh trùng (giun, sán). Đau bụng, tiêu chảy, một vài trường hợp có nôn ói & sốt là những triệu chứng thường gặp. Nếu không có biến chứng nguy hiểm, hầu như tất cả các bệnh lý này đều chữa trị khỏi.

- Viêm ruột thừa: Đây là một tình trạng ruột thừa bị nhiễm trùng gây ra các triệu chứng rất đặc hiệu là đau khu trú ở hố chậu phải, sốt, chán ăn & nôn ói. Thường thất ở trẻ từ 11-20 tuổi. Viên ruột thừa là một bệnh lý ngoại khoa & cần được điều trị triệt để.

- Viêm loét dạ dày tá tràng do nguyên nhân dư thừa axít. Đây là tình trạng axít dạ dày quá nhiều gây ra phá hủy các tế bào niêm mạc dạ dày, tá tràng- thậm chí gây thủng dạ dày. Nguyên nhân gây tăng tiết axít có thể kể đến như nhiểm Helicobacter pylori, tác dụng phụ của thuốc, căng thẳng, ăn uống không đúng giờ giấc, ăn quá nhiều thức ăn chua, uống café, uống rượu, ... Bệnh lý này cần được chữa trị sớm để tránh các tai biến nguy hiểm như xuất huyết tiêu hóa, thủng dạ dày & nguy cơ ung thư dạ dày sau này.

- Bệnh viêm nhiễm ở trực tràng hậu môn: đây là các bệnh lý mạn tính có thể xảy ra ở bất kỳ độ tuổi nào. Có hai nhóm bệnh chính là viêm loét đại tràng & bệnh Crohn.

* Các bệnh lý ở tuyến tụy, gan & mật:

Đây là các tuyến tiết ra men tiêu hóa cần thiết cho quá trình tiêu hóa, các bệnh lý thường gặp như:

- Bất thường ở niêm mạc ruột: Đây là một bệnh lý mạn tính, có liên quan đến di truyền gây ra bất thường sản xuất ra các lớp dịch nhày mỏng trong các ống dẫn men tiêu hóa đến ruột làm cản trở không cho men tiêu hóa đi vào ruột. Hậu quả là thức ăn không được tiêu hóa hoàn toàn.

- Viêm gan: nguyên nhân chủ yếu là siêu vi. Viêm gan gây ra tình trạng hủy hoại tế bào gan & thậm chí tử vong.

- Viêm túi mật, sỏi mật là các bệnh lý thường thấy ở túi mật. Các bệnh lý này có khi chẳng gây triệu chứng nghiêm trọng nào nhưng có khi là một cấp cứu y khoa.

- Hậu quả của việc kém tiêu hóa có thể dẫn đến thiếu suy dinh dưỡng & thiếu máu.